Trauma in de frontlijn
Traumabeleving bij journalisten

[05/03/2009] - Denise Van den Broeck

Meestal staan we als journalisten niet stil bij het leed van de mensen met wie we een interview hebben of van wie we een foto maken. Tot je zelf het slachtoffer wordt van een gebeurtenis en merkt dat je dezelfde gevoelens hebt als de mensen waarover je eerder een verslag hebt gemaakt. De twee journalisten wiens kinderen het slachtoffer werden (of net niet) van de steekpartij zullen nooit meer een fait divers kunnen maken zonder zichzelf als mens in vraag te stellen. Maar ook de andere journalisten die bij de creche stonden te wachten op nieuws zullen die dag nooit vergeten.

Je kan als journalist niet onverschillig blijven voor het ondraaglijk verdriet van de ouders die in zulke dramatische omstandigheden hun kind verliezen. Zoiets heeft een traumatisch effect op jezelf als journalist. Dat vergeet men heel vaak. De dag na de steekpartij werd het werk van de hulpverleners en de politie netjes in het zonnetje gezet. Maar over hoe de journalisten zich voelden die de ziekenwagens en de doodsbange familieleden hadden zien toekomen, of de hartverscheurende taferelen bij het vernemen van de dood van hun kind, werd met geen woord gerept. Journalisten zijn geen supermensen. En net zoals de hulpverleners, de politie, de brandweer en militairen die naar een conflictsituatie worden gestuurd, lopen wij een verhoogd risico op een posttraumatische stressstoornis.

De Amerikaanse psychiater Frank Ochberg was de eerste die in de jaren ’60 onderzoek deed naar het posttraumatische stress syndroom (PTSS).In de loop der jaren werd het onderzoek naar PTSS en de behandeling van slachtoffers van oorlogen, rampen, geweld in het huisgezin op punt gesteld. Maar in zijn praktijk ontdekte Frank Ochberg dat journalisten even erg konden lijden onder traumatische gebeurtenissen als de slachtoffers over wie ze schreven. Dat was voor hem de aanzet tot de oprichting van het Dart Center for Journalism and Trauma, een wereldwijde organisatie die journalisten helpt die traumatische situaties hebben meegemaakt tijdens hun reportagewerk en tegelijkertijd ook ijvert voor een meer respectvolle benadering van slachtoffers in de media.

Onder impuls van Frank Ochberg kwam het onderzoek naar en de behandeling van trauma’s in een stroomversnelling terecht. Voor zijn levenslange inzet mocht de psychiater een speciale Award in ontvangst nemen van het ISTTS (International Society for Traumatic Stress Studies. Frank Ochberg heeft zich altijd erg ingezet om journalisten bewust te maken van de risico’s die ze nemen en het effect dat die risico’s kunnen hebben op henzelf als persoon.

Het Dart Center for Journalism and Trauma helpt op een praktische manier journalisten die lijden onder de gevolgen van een dramatische ontwikkeling tijdens hun reportagewerk, geeft workshops en ijvert voor een meer respectvolle benadering van slachtoffers in de media. In januari 2008 besliste het Dart Center Europe dat elk Europees land zijn eigen centrum moest oprichten. Dit gebeurt met de steun van de plaatselijke journalistenorganisaties en organisaties die zich om slachtoffers bekommeren. Het Dart Center België verleent steun aan journalisten die erg geraakt werden door de traumatische ervaringen tijdens hun job, maar geeft ook workshops aan studenten aan de mediascholen. Het is belangrijk om jonge journalisten ook in te lichten over die aspecten van hun werk.

In de opleiding wordt journalisten heel vaak de raad gegeven te focussen op de job en de eigen gevoelens te negeren. Helaas zo werkt dat niet. Als je gevoelens rond trauma lange tijd verdringt, komen ze later in alle hevigheid terug. Soms krijgt men lichamelijke problemen zonder dat daar een aanwijsbare oorzaak voor wordt gevonden. De Belgische cameraman die tijdens de Roemeense revolutie de dood van VTM-journalist van dichtbij had meegemaakt kreeg vijf jaar na diens dood plots hartklachten. Er was met zijn hart niets mis. De klachten waren terug te voeren op de stressvolle omstandigheden van het overlijden van zijn collega vijf jaar eerder. Dankzij een alerte arts kon de man op tijd geholpen worden.

Frank Ochberg noteerde uit de verhalen van de journalisten die hem in zijn praktijk bezochten nog andere klachten zoals ongewenste flashbacks, herbelevingen, zenuwachtigheid, gebrek aan concentratie, agressie en -afhankelijk van de reactie van anderen- de weigering om over het gebeurde te praten.

Hoe kan men collega’s die dergelijke ervaringen hebben meegemaakt helpen?
De collega’s laten vertellen over hun ervaringen, kan wonderen doen. De Belgische cameraman Daniel Demoustier die tijdens de oorlog in Irak in 2003 als enige van drie journalisten een Amerikaanse aanval op hun jeep overleefde, bevestigt dat praten helpt. “Ik ben ondertussen al duizenden keren geïnterviewd door journalisten over de hele wereld zodat ik er geen trauma aan overgehouden heb.” En VRT-correspondent Tom Van de Weghe die tijdens de aardbevingen van mei 2008 ’s nachts zelf moest vluchten om het vege lijf te redden bevestigt dat hij zich enorm gesteund voelde door de blijken van waardering van de Belgische minister van Buitenlandse Zaken die kort nadien op bezoek kwam in Peking. Waardering is een buffer tegen de ontwikkeling van posttraumatische stress.

Geduld, rust en heel veel sympathie van collega’s is vaak al voldoende om te herstellen. Lukt het dan nog niet, is professionele hulp nodig. Het Dart Center België heeft adressen van zowel Nederlandstalige- als Franstalige psychologen die weten wat het werk van journalist inhoudt.

Denise Van den Broeck is een Vlaamse onderzoeksjournalist en coördinator van het Dart Center for Journalism and Trauma België-Belgique. Zij is auteur van “Trauma in de frontlijn”, (uitgeverij Garant), het eerste Nederlandstalige boek over trauma bij journalisten. Meer informatie vindt u ook op de website www.journalistenentrauma.be